Kỹ năng mềm – Linh hồn của nhà đầu tư (Phần 2)

I – TƯ DUY ĐỘC LẬP – ĐI NGƯỢC ĐÁM ĐÔNG

Có một câu hỏi tôi từng bị hỏi nhiều nhất trong những năm đầu tham gia các diễn đàn chứng khoán:

“Anh nghĩ sao về mã này?”

Lúc đầu tôi trả lời thật lòng – chia sẻ phân tích, đưa ra quan điểm. Nhưng dần dần tôi nhận ra điều kỳ lạ: người hỏi không thực sự muốn nghe phân tích. Họ muốn nghe sự xác nhận cho quyết định họ đã gần như đưa ra rồi. Họ muốn có người để đổ lỗi nếu sai, hoặc có người để chia vui nếu đúng.

Đó là lúc tôi bắt đầu hiểu vì sao Benjamin Graham – người thầy của Warren Buffett – lại viết câu này, và tôi xem nó như một trong những nguyên tắc căn bản nhất của đầu tư: “Bạn không đúng hay sai vì đám đông đồng ý với bạn. Bạn đúng vì dữ liệu và lý luận của bạn đúng.”

Đọc qua thì dễ gật đầu. Nhưng sống được theo câu đó – giữa những lúc thị trường điên loạn, giữa những tiếng ồn từ mọi phía – là một trong những thách thức khó nhất mà tôi từng đối mặt với tư cách nhà đầu tư.

1. Tại sao cần tư duy độc lập?

Hãy để tôi kể bạn nghe một quan sát mà tôi đã chứng kiến lặp đi lặp lại, không chỉ trên thị trường Việt Nam mà ở khắp nơi trên thế giới:

Đám đông gần như luôn sai ở hai cực đoan.

• Ở đỉnh thị trường: khi mọi người hào hứng nhất, khi tài xế taxi và anh hàng xóm đều đang nói về cổ phiếu, khi báo chí đăng những tiêu đề phấn khích – đó thường là lúc nên bán, không phải mua thêm.
• Ở đáy thị trường: khi mọi người hoảng loạn nhất, khi tin tức toàn màu đen, khi bạn bè nói “thị trường sụp đổ rồi, đầu tư chứng khoán làm gì” – đó thường là lúc nên mua, không phải tháo chạy.

Tôi không nói điều này để tỏ ra ngược đời cho có vẻ thông minh. Tôi nói vì có một logic rất đơn giản đằng sau nó: giá phản ánh kỳ vọng của đám đông. Khi đám đông quá lạc quan, kỳ vọng đó đã được định giá vào cổ phiếu – thậm chí định giá thừa. Khi đám đông quá bi quan thì ngược lại.

Vậy nếu bạn cứ làm theo đám đông – mua khi mọi người mua, bán khi mọi người sợ – thì kết quả của bạn sẽ như thế nào? Trung bình. Hoặc tệ hơn trung bình.

Để có kết quả tốt hơn thị trường, bạn phải làm điều khác biệt. Và điều đó gần như định nghĩa rằng: đôi khi bạn phải đơn độc.

Bạn có từng mua một cổ phiếu mà xung quanh ít ai ủng hộ, rồi nhìn nó diễn ra đúng như bạn dự đoán chưa? Cảm giác đó như thế nào?

2. Năm cách tôi phát triển tư duy độc lập – học từ những sai lầm thật

A. Không hỏi “Nên mua gì?” – Hỏi “Phân tích của tôi có thiếu sót gì không?”

Đây là sự khác biệt tưởng nhỏ nhưng thực ra là ranh giới giữa nhà đầu tư và người cờ bạc.

Câu hỏi sai: “Anh nghĩ sao về VNM?” “Mã nào đang hot?” “Nên mua gì lúc này?”

Câu hỏi đúng: “Em phân tích VNM thế này: P/E hiện tại 13x, thấp hơn trung bình 5 năm là 16x; biên lợi nhuận gộp đang phục hồi từ 35% lên 38%; thị phần sữa nước vẫn ổn định ở 55%. Em đang lo ngại về phần tăng trưởng doanh thu vì thị trường sữa đã bão hòa. Anh thấy em nhìn nhận điểm nào chưa đúng không?”

Bạn thấy sự khác biệt chưa?

Câu đầu: bạn muốn người khác quyết định thay cho bạn. Nếu đúng – bạn theo. Nếu sai – họ chịu trách nhiệm trong đầu bạn.

Câu sau: bạn đã có quan điểm của mình. Bạn chỉ cần một người có kinh nghiệm hơn chỉ ra những điểm mù mà bạn có thể đã bỏ qua.

Hai câu hỏi đó phản ánh hai triết lý đầu tư hoàn toàn khác nhau. Và theo thời gian, chúng dẫn đến hai kết quả hoàn toàn khác nhau.

Tôi có một nguyên tắc: không bao giờ mua cổ phiếu mà mình không tự phân tích được. Nghe từ người khác thì được, tham khảo thì được – nhưng quyết định cuối cùng phải xuất phát từ sự hiểu biết của chính mình.

Vì một lý do rất thực tế: khi cổ phiếu giảm 30%, chỉ có người hiểu tại sao mình mua mới đủ bình tĩnh để giữ tiếp hoặc mua thêm. Người mua theo lời khuyên sẽ hoảng loạn và bán tháo – vì họ không có nền tảng để đứng vững.

B. Tự làm Homework – Mỗi con số phải qua đầu mình

Tôi biết đây là điều không ít người ngại nghe, đặc biệt trong thời đại mà báo cáo phân tích của các công ty chứng khoán có sẵn khắp nơi. Nhưng đây là điều tôi đã học được sau nhiều lần “tin người”:

Báo cáo của công ty chứng khoán có xung đột lợi ích. Họ thường được khuyến khích đưa ra khuyến nghị tích cực hơn là tiêu cực – vì công ty niêm yết là khách hàng tiềm năng, vì họ cần giữ quan hệ, vì “bán” không phải quan điểm được chào đón. Tôi không nói họ nói dối. Nhưng tôi nói rằng góc nhìn của họ không hoàn toàn khách quan, và bạn cần biết điều đó.

Nguyên tắc của tôi:

Đọc BCTC tự mình – không copy tóm tắt của người khác. Ngồi với bảng số liệu gốc, tự tính toán, tự đặt câu hỏi. Một mô hình P/E hoặc EV/EBITDA tự tính còn tốt hơn một mô hình DCF phức tạp nhưng copy từ người khác mà không hiểu giả định bên trong.

Dùng báo cáo để tham khảo, không hẳn phải theo. Tôi đọc report của các công ty chứng khoán để xem mình có bỏ sót thông tin gì không, để tìm những góc nhìn khác biệt – nhưng không bao giờ để thay thế phán đoán của bản thân.

Lần cuối bạn tự ngồi đọc BCTC một công ty là khi nào, không phải qua tóm tắt của ai đó?

C. Chấp nhận cô đơn – Đây là phần khó nhất

Tôi muốn viết thật về điều này, vì đây là phần mà sách vở thường ít nói.

Tư duy độc lập không chỉ có nghĩa là “phân tích khác người”. Nó có nghĩa là bạn sẽ phải đứng ở những vị trí mà ít người hiểu, ít người chia sẻ, và không ít người phán xét.

Khi bạn mua cổ phiếu trong lúc thị trường đang hoảng loạn, xung quanh bạn sẽ nói: “Sao anh đi mua lúc này? Thị trường tan nát như này đầu tư làm gì!” “Anh không sợ “đứt tay” à?”

Khi bạn không mua trong lúc mọi người đang hào hứng: “Sao anh không mua? Mọi người đều đang lãi đấy!” “Nhắm mắt mà mua, kiểu gì cũng có lời“

Nghe thì có vẻ dễ bỏ qua. Nhưng áp lực xã hội trong đầu tư là một thứ rất thật, rất dai dẳng. Đặc biệt khi bạn đang đứng ngược chiều với người thân, bạn bè, đồng nghiệp – những người bạn tôn trọng.

Tôi đã có những lần mua cổ phiếu mà không dám kể với ai, vì biết rằng sẽ chỉ nhận về những cái lắc đầu. Và tôi đã có những lần bán cổ phiếu khi mọi người vẫn đang mua hào hứng – rồi phải ngồi nhìn nó tăng thêm vài tuần trước khi quay đầu, và trong thời gian đó chịu đựng những câu “thấy chưa, anh bán sớm rồi.”

Sự cô đơn đó không bao giờ hoàn toàn biến mất. Nhưng theo thời gian, tôi học được cách OK với nó. Thậm chí xem nó như một tín hiệu: nếu tôi đang làm điều mà phần lớn không làm, có thể tôi đang đi đúng hướng.

Howard Marks có một cách nói tôi rất thích: “Để có kết quả vượt trội, bạn phải suy nghĩ khác biệt và đúng hơn đám đông. Chỉ khác thôi chưa đủ.”

Hai điều kiện đó – khác biệt và đúng – không phải lúc nào cũng song hành. Và đó là lý do tư duy độc lập đòi hỏi không chỉ can đảm, mà còn đòi hỏi sự khiêm tốn và kiên nhẫn kiểm chứng.

D. Tự hỏi “Tại sao?” – Đặt câu hỏi đằng sau mọi ý kiến

Có một thói quen nhỏ mà tôi áp dụng mỗi khi đọc hoặc nghe bất kỳ quan điểm đầu tư nào – dù từ người nổi tiếng, dù từ chuyên gia hay bạn bè:

Tại sao họ nghĩ vậy?

Không phải để phản bác. Mà để hiểu giả định nằm bên dưới.

Mỗi nhận định đầu tư đều dựa trên một tập hợp giả định – về kinh tế vĩ mô, về ngành, về ban lãnh đạo, về chu kỳ, về kỳ vọng cá nhân của người đưa ra. Khi bạn hiểu được giả định đó là gì, bạn mới có thể đánh giá được nhận định đó đúng hay sai trong bối cảnh của bạn.

Bốn câu hỏi tôi tự hỏi mỗi khi nghe một ý kiến:

Tại sao họ nghĩ vậy? – Hiểu luận điểm, không chỉ nghe kết luận.

Giả định của họ là gì? – Họ đang giả định điều gì là đúng mà chưa kiểm chứng?

Họ có thể sai ở đâu? – Kịch bản nào khiến luận điểm của họ đổ vỡ?

Tôi biết gì mà họ có thể không biết? – Không phải để tự cao, mà để xem mình có lợi thế thông tin hoặc góc nhìn nào không.

Thói quen này không chỉ giúp tôi đánh giá ý kiến người khác tốt hơn – nó còn giúp tôi kiểm tra lại chính mình. Vì đôi khi tôi cũng hỏi bốn câu đó về luận điểm của bản thân, và nhận ra mình đang có những giả định mà chưa được kiểm chứng.

E. Tư duy phản biện – Tìm lý do để không mua trước khi mua

Đây là công cụ thực tế nhất mà tôi dùng để tránh thiên kiến xác nhận – cái bẫy tâm lý khiến chúng ta chỉ nhìn thấy những gì mình muốn thấy, bỏ qua những dấu hiệu cảnh báo không phù hợp với kỳ vọng.

Mỗi khi tôi muốn mua một cổ phiếu, tôi làm một bài tập đơn giản nhưng rất khó chịu: tôi viết ra hai danh sách.

List A – Lý do NÊN mua: Đây là phần dễ. Khi đã có ý muốn mua, não tự động tìm lý do ủng hộ. Tôi viết ra hết: tăng trưởng doanh thu, định giá hấp dẫn, lợi thế cạnh tranh, xu hướng ngành…

List B – Lý do KHÔNG NÊN mua: Đây là phần khó. Tôi phải chủ động đóng vai đối thủ – thậm chí đôi khi tôi nhờ một người bạn tin tưởng đọc luận điểm của mình và chỉ ra những điểm yếu. Nợ vay cao quá không? Biên lợi nhuận đang thu hẹp không? Ban lãnh đạo có dấu hiệu gì đáng ngờ không? Định giá có thực sự rẻ hay chỉ trông như rẻ?

Quy tắc quyết định:

Nếu List A mạnh hơn List B đáng kể – không phải chút xíu, mà rõ ràng → mua.

Nếu List B ngang bằng hoặc mạnh hơn → bỏ qua, không tiếc.

Bài tập này có một tác dụng phụ rất quý: nó buộc tôi phải thực sự hiểu rủi ro trước khi nhập cuộc. Và khi tôi đã hiểu rủi ro, tôi ít bị bất ngờ hơn, vì vậy ít có phản ứng cảm xúc hơn khi những rủi ro đó có xuất hiện.

Tư duy độc lập không có nghĩa là bướng bỉnh, bảo thủ, không chịu nghe ai, hay luôn luôn đi ngược đám đông vì nguyên tắc.

Đám đông đôi khi đúng. Thực ra khá thường xuyên – chỉ là không phải ở hai cực đoan. Tư duy độc lập không phải là phản xạ ngược chiều. Nó là khả năng tự đưa ra kết luận từ dữ liệu và lý luận của chính mình, bất kể đám đông đang nghĩ gì.

Đôi khi kết luận đó trùng với đám đông. Đôi khi không. Điều quan trọng là: bạn biết tại sao mình đứng ở vị trí đó, không phải vì ai đó bảo bạn vậy.

Và đó – theo tôi – là sự khác biệt giữa một nhà đầu tư thực sự và một người đang may mắn trong một giai đoạn thị trường thuận lợi.

Bạn có thể nghĩ đến lần gần nhất mình đưa ra quyết định đầu tư thực sự độc lập – không phải theo ai, không phải vì nghe đâu đó – mà từ phân tích của chính bạn không?